Bağırsak sağlığı ve bağırsak mikrobiyotası son yıllarda genel sağlık ve hastalık riskleriyle ilişkisi nedeniyle büyük ilgi görmeye başladı. Kombucha, kefir ve lahana turşusu gibi ürünlerin popülerliği de bunun bir göstergesi.
Peki, bağırsak mikrobiyotası nedir?
Bağırsak mikrobiyotası; başta kalın bağırsak olmak üzere, sindirim sistemimizde yaşayan bakteri, mantar ve protist gibi mikroorganizmalardan oluşan bir ekosistemdir. Bu mikroorganizmalar yalnızca sindirim değil, vitamin-mineral metabolizması, bağışıklık sistemi ve hatta ruh hali üzerinde bile etkili olabilir.
Sağlıklı bir mikrobiyotanın en önemli göstergelerinden biri, vücuda yarar sağlayan mikroorganizmaların çeşitliliğidir. Bu çeşitliliğin dengesini korumak ve sağlamak kritik önem taşır. Mikrobiyota içeriğini doğru ve tam anlamıyla belirlemek için teknolojiler hâlâ gelişim aşamasında olsa da, diyetin mikrobiyota üzerinde güçlü bir etkisi olduğunu biliyoruz. Diyetin yanı sıra antibiyotik kullanımı, ilaçlar, genetik, çevresel faktörler, stres ve yaşamın erken dönemleri de önemli rol oynar.
Henüz yeterince dikkat çekmemiş bir konu ise; bağırsak mikrobiyotasının yaklaşık 3 yaşına kadar tam olarak oluşmasıdır (Tanaka & Nakkayama, 2017). Bebeklerin mikrobiyota gelişimini belirleyen birçok faktör vardır ve bu gelişim, uzun vadede sağlık üzerinde etkili olabilir.
Yaşamın çeşitli evrelerinde mikrobiyotanın gelişim sürecini değerlendirirsek karşımıza çıkanlar şu şekilde:
1. Gebelik Dönemi
Vücudumuzda, özellikle cildimizde, vajinal bölgede ve bağırsakta pek çok bakteri ve mikrop bulunur. Hamilelik sırasında, annenin vajinal ve bağırsak mikrobiyotasında doğal değişiklikler olur. Bu değişim, doğum sırasında bebeğe aktarılan bakterilerin niteliğini belirler ve bebeğin ilk mikroplarla tanışmasında koruyucu bir rol oynar (Mueller ve ark., 2014).
Hamilelikte ve doğum sonrası dönemde, özellikle Lactobacillus rhamnosus GG içeren probiyotik kullanımı, alerji ve egzama riski yüksek bebeklerde bu riskin azaltılmasına yardımcı olabilir (Szajewska & Horvath, 2018).
Hamilelikte antibiyotik kullanımı ise düşük doğum ağırlığı gibi olumsuz etkilerle ilişkilendirilmiştir. Bu nedenle, antibiyotiklerin sadece gerektiğinde ve doktor kontrolünde kullanılması çok önemlidir (Robertson ve ark., 2018). Gerektiğinde kullanıldığında ise, beslenmeyle probiyotik ve prebiyotiklerin desteklenmesi faydalı olabilir.
2. Bebek Beslenmesi
Bebeğin mikrobiyota gelişimini doğrudan etkileyen bir diğer konu ise beslenme şeklidir. Anne sütüyle beslenme, bağırsak mikrobiyotası için oldukça faydalıdır. Bunun temel nedenleri şunlardır:
- Anne sütü, bağırsakta Bifidobacterium adlı yararlı bakterilerin büyümesini destekleyen oligosakkarit adı verilen prebiyotikleri içerir.
- Anne sütü, bağışıklık sisteminin gelişiminde etkili bileşenler taşır.
Bu nedenlerle, anne sütüyle beslenen bebeklerde astım, otizm spektrum bozukluğu ve tip 1 diyabet gibi hastalıkların görülme riski daha düşüktür (Dong & Gupta, 2019). Prematüre bebeklerde de bağırsak olgunlaşmasını destekler ve NEC (nekrotizan enterokolit) riskini azaltır.
Anne sütü verilemeyen durumlarda, bazı mamalar da oligosakkarit içererek mikrobiyota gelişimini desteklemeye çalışsa da, henüz anne sütüyle beslenen bebeklerin mikrobiyotasına tam olarak benzer bir yapı oluşturmamaktadır (Tanaka & Nakayama, 2017).
3. Ek Gıdaya Geçiş
Yaklaşık 6. ayda ek gıdaya geçildiğinde, bebeğin mikrobiyotasında önemli değişiklikler olur. Diyet çeşitliliği arttıkça, mikrobiyota da daha “yetişkin benzeri” bir yapıya dönüşür (Robertson ve ark., 2018).
Araştırmalara göre; emzirme süresinin uzunluğu ve çocuklukta tüketilen bitkisel protein ile lif miktarı, 6-9 yaş arasında çocukların mikrobiyota yapısını etkileyen önemli faktörlerdir (Zhong ve ark., 2019). Bu nedenle; mümkün olduğunca sebze, meyve, baklagil ve kuruyemiş gibi bitkisel gıdalardan zengin bir diyet oluşturmak çok önemlidir.
4. Bebeklikte Antibiyotik Kullanımı
İlk 2 yaşta kullanılan antibiyotikler, mikrobiyota gelişimini bozabilir ve bu durum ileride astım, egzama, tip 1 diyabet gibi hastalık riskini artırabilir (Tanaka & Nakayama, 2017). Antibiyotikler bazı durumlarda hayat kurtarıcıdır, ancak gereksiz ve sık kullanımdan kaçınılmalıdır.
Sonuç: İlk 1000 Gün Mikrobiyotayı Şekillendirir
Gebelikten başlayarak çocukluk çağına kadar geçen ilk 1000+ gün, çocuğun mikrobiyotasının temelini oluşturur. Sağlıklı bir mikrobiyota için:
- Gebelikte ve doğumda antibiyotik kullanımını dikkatle değerlendirmek
- Doğum şekli hakkında bilinçli kararlar vermek
- Mümkünse anne sütüyle beslemek
- Ek gıdaya geçişte çeşitli, liften zengin besinler sunmak
- Çocukluk döneminde bitkisel kaynaklı protein ve prebiyotik gıdalara yer vermek
gibi adımlar oldukça değerlidir.
